Maar dat betekent niet dat elke journalist zomaar overal binnen mag gaan, alleen maar omdat hij/zij zichzelf journalist noemt. Veel organisaties, waaronder de overheid, stellen bepaalde eisen aan journalisten, als zij aanspraak willen maken op bijzondere (pers-)faciliteiten. Zo'n eis kan zijn het bezit van een politieperskaart of een andere perskaart voor toelating tot een rampgebied. Sommige organisaties eisen accreditatie alvorens journalisten worden toegelaten tot bijvoorbeeld de perstribune van het parlement. Ook journalistenvakbonden, zoals in Nederland de Nederlandse Vereniging van Journalisten, stellen eisen aan de toelating van nieuwe leden.

In bepaalde gevallen wil men net géén journalist zijn, om niet gebonden te zijn aan beperkingen en regels die voor journalisten gelden. Voorbeelden zijn Karl Vannieuwkerke.^[1]

Elk artikel dat geproduceerd is door een journalist kan getoetst worden door een externe min of meer onafhankelijke commissie. In Nederland gebeurt dat door de Raad voor de Journalistiek. Iedereen die zich door een artikel benadeeld voelt, kan zich tot deze raad wenden. De raad heeft echter geen dwingende middelen om te straffen.

De Nederlandse Vereniging van Journalisten NVJ is een belangenorganisatie voor Nederlandse journalisten.

De titel journalist is in België niet beschermd; iedereen mag zich in België 'journalist' noemen zonder strafbaar te zijn. Enkel de titel van beroepsjournalist is wettelijk beschermd. De Algemene Vereniging van Beroepsjournalisten (AVBB) is op federaal niveau is bevoegd om via de Erkenningscommissie en de Commissie van Beroep de deontologie (erkende titel) van de beroepsjournalist te bewaken en perskaarten af te leveren of weer in te trekken.^[2] Nederlandstalige journalisten kunnen terecht bij de Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ), Franstalige bij de Association des journalistes professionnels.

De wetgever heeft in een wet van 30 december 1963 de titel ingevoerd om professionele journalisten specifieke faciliteiten te geven en aannemelijke werkvoorwaarden realiseren om hun werk uit te voeren. Enkel wie sinds twee jaar zijn (hoofd)beroep maakt van journalistiek, en dit in een medium dat algemene berichtgeving verstrekt, maakt aanspraak op de titel. Professionele journalisten die voor de gespecialiseerde media of vakpers werken, maken aanspraak op een eigen titel: die van journalist van beroep.^[2] Hun belangenorganisatie, de Vereniging van Journalisten van de Periodieke Pers, ging medio 2016 op in de VVJ.

Bij betwistingen kunnen Nederlandstalige beroepsjournalisten in België een beroep doen op de Raad voor de Journalistiek.

Daarnaast bestaat in België nog de Vlaamse Journalisten Vereniging (VJV), die uit 1965 dateert en onderdeel uitmaakt van de Vlaamse Beweging.^[3] Deze vereniging geeft een eigen perskaart uit, die echter geen officiële status heeft. De VJV is met name sterk vertegenwoordigd onder journalisten die hun vak parttime of als nevenbetrekking uitoefenen.^[4]

In Nederland kan men een hbo-studie journalistiek volgen in Rotterdam, Zwolle, Tilburg, Utrecht, Ede of Amsterdam. In Amsterdam heet de opleiding Nieuws en Media. Hoewel bij het merendeel een studieduur geldt van vier jaar, kunnen studenten aan de Rotterdamse, Edese, Utrechtse en Zwolse hbo-opleidingen journalistiek in drie jaar afstuderen door de 'versnelde route' te kiezen.

Na afronding van deze bachelor opleiding verkrijgt men de internationaal herkenbare graad Bachelor of Journalism (BJ). Tegenwoordig is het in Nederland ook mogelijk om een universitaire vervolgstudie te doen in journalistiek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit Amsterdam, de Universiteit Leiden, de Universiteit Utrecht of de Rijksuniversiteit Groningen, alle leidende tot de universitaire graad Master of Arts (MA). Ook een aantal hogescholen in Nederland bieden vervolgopleidingen aan, maar dan leidende tot de professionele Master of Journalism (MJ). Deze masterstudies waren eerder al in andere landen mogelijk.

In Vlaanderen bestaat sinds de invoering van de bachelor-masterstructuur een Bachelor in de Journalistiek aan de hogescholen van Antwerpen, Brussel, Mechelen, Hasselt, Gent en Kortrijk. Een driejarige studie dus. Een Master in de journalistiek bestaat enkel aan deLessius Hogeschool, de VLEKHO en de Erasmushogeschool. Deze studie is enkel toegankelijk voor academische bachelors en masters. Studenten met een professionele bachelor journalistiek moeten een schakeljaar volgen om aan deze master te mogen beginnen. De Universiteit Gent biedt binnen de opleiding tot Master in de communicatiewetenschappen een afstudeerrichting journalistiek aan.

De oudste opleiding journalistiek is die van de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Ze bestaat al sinds het jaar 2000^[5] en maakte eerst als voortgezette opleiding deel uit van de Erasmus Hogeschool Brussel om dan vanaf 2014 als masteropleiding aan de VUB verder te gaan.

Ook communicatiewetenschappelijke opleidingen die niet uitdrukkelijk focussen op journalistiek kunnen gezien worden als een goede voorbereiding op het beroep. Hetzelfde geldt voor een opleiding tot Bachelor in de toegepaste communicatie. Meer algemeen is elke hogere opleiding waarin taalvaardigheid en algemene ontwikkeling ruim aan bod komen een goede voorbereiding op het beroep van journalist. Veel journalisten zijn bijvoorbeeld germanist, romanist of historicus van opleiding.

In praktisch elk medium werken journalisten: 'schrijvende pers', fotojournalist, radio, televisie en op internet bijvoorbeeld podcastmaker, vlogger en blogger.

Op een redactie werken verschillende soorten journalisten. Bij bijna elk medium hebben ze dezelfde titel of functienaam:

• commentatoren, ook wel opiniemakers genoemd;
• eindredacteuren;
• hoofdredacteuren, zij dragen de eindverantwoordelijkheid voor een product of uizending
• onderzoeksjournalisten, die in een actueel onderwerp of misstand duiken om dat helemaal uit te spitten, meestal betreffen dit langer lopende projecten;
• persfotografen;
• presentatoren (bij radio en tv), inclusief nieuwslezers;
• (bureau-)redacteuren:
  • bij de schrijvende pers bewerken en corrigeren ze vaak de inhoud van publicaties van collega's (corrigeren, inkorten, illustraties erbij zoeken, e.d.), doen research achter hun bureau, behandelen binnengekomen attenderingen, tips en persberichten (selectie, nader onderzoek, bewerken tot artikel of onderwerp in een uitzending);
  • bij radio en tv zoeken ze zelf zaken uit en helpen ze bij de voorbereidingen van uitzendingen, van het opsporen van geschikte gasten en factchecking tot het bijeen zoeken van video- en geluidsfragmenten;
• verslaggevers van het nieuws, te vinden bij alle soorten media; bij radio-, tv- en podcast-uitzendingen doen ze live verslag van actuele onderwerpen en gebeurtenissen, bij kranten en nieuwssites schrijven ze er nieuwsartikelen over.

Sommige journalisten zijn allround. Anderen hebben zich gespecialiseerd, zoals bedrijfsjournalisten, oorlogsverslaggevers of in economie, financiën, politiek (binnen- en buitenlands), regio of stad, cultuur, kunst, film, podiumkunsten, muziek, sport, wetenschap, techniek, ICT, Juridische zaken (rechtspraak, rechterlijke macht), misdaad, boeken, koken, amusement (inclusief roddeljournalisten) of royalty. Zij volgen het nieuws over hun onderwerp op de voet, doen er verslag van, duiden het nieuws en kunnen er ook goed onderbouwde recensies over maken.

• Veel media beschikken over een Redactiestatuut, die waarborgt dat de content onafhankelijk is van de commerciële tak en de directie van het bedrijf. Hierdoor kunnen journalisten bijvoorbeeld ook misstanden aan de kaak stellen die spelen bij bedrijven van adverteerders.
• Standaarden voor beroepsgedrag van journalisten, ethische normen:
  • Code van Bordeaux (1954, Global Charter of Ethics for Journalists) fungeert als wereldwijde standaard voor beroepsgedrag van journalisten in hun werkzaamheden.
  • Leidraad van de Raad voor de Journalistiek (Nederland)^[7]. Deze leidraad bevat minimumnormen waaraan journalisten en hun redacties zich dienen te houden. Hij wordt gebruikt bij de behandeling van klachten over journalistieke producten.
  • Code voor de Journalistiek^[8] van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren. Deze code is vooral voor intern gebruik en dient als leidraad bij dagelijkse ethische dilemma's.